Ψυχοπαννυχία

Πέτρος Παπαποστόλου

Δρ. Φιλοσοφίας Πανεπιστημίου Αθηνών, Θεολόγος

Πολλές είναι οι φορές που, ως μελετητές, ασχολούμαστε με το βίο και το έργο
κάποιου ιστορικού προσώπου. Αρκετές είναι πάλι οι φορές που μελετώντας ένα
μεμονωμένο βιβλίο, καταπιανόμαστε στη συνέχεια και με τον ίδιο τον δημιουργό του.
Πολύ λιγότερες είναι οι περιπτώσεις που ενσκήπτουμε μόνο στον τίτλο ενός
κειμένου, δίχως να χρειαστεί να σταθούμε τόσο στον συγγραφέα και στο συνολικό
του έργο.
Κάπως έτσι θα πρέπει να είναι η εισαγωγή ενός άρθρου σαν και το παρόν, μια και η
πραγματεία του Γάλλου Μεταρρυθμιστή θεολόγου, Ιωάννη Καλβίνου (Jean Calvin,
1509- 1564), «Ψυχοπαννυχία» («Psychopannychia») 1 , προ(σ)καλεί τον ερευνητή να
σταθεί όχι μόνο στο θεολογικό περιεχόμενό της, αλλά και στον ίδιο τον τίτλο της,
από τη στιγμή που ο τελευταίος, μέσα από μία πολυσύνθετη και εύηχη ελληνική
λέξη, κρύβει, και συνάμα αποκαλύπτει, το περιεχόμενο ολόκληρου του βιβλίου. Ο
Ιωάννης Καλβίνος, ασχολούμενος με το θέμα του θανάτου, αντιμετώπισε το
θεολογικό ερώτημα του “που βρίσκεται η ψυχή μετά το σωματικό θάνατο”, και
πρότεινε τον όρο/ νεολογισμό «ψυχοπαννυχία» στην προσπάθειά του να υποστηρίξει
την ενσυνείδητη διατήρηση του ψυχικού μεγέθους σε μία κατάσταση πρόγευσης της
ανταμοιβής ή της τιμωρίας του. Για την ιστορία αναφέρουμε ότι ο Καλβίνος
εναντιώθηκε στην προτεσταντική θεώρηση του «θνητοψυχισμού» 2 , του προσωρινού
δηλαδή θανάτου και της ψυχής μέχρι την ψυχο- σωματική ανάσταση κατά τη
Δευτέρα Παρουσία, όπως και τη λουθηρανική θεώρηση του «υπνοψυχισμού» 3 , που
θέλει από την ψυχή μετά το θάνατο τρόπον τινά να “κοιμάται” χωρίς όνειρα και δίχως
να κατανοεί το πέρας του χρόνου, και να “ξυπνά” τη στιγμή ακριβώς που το σώμα θα αναστηθεί. Ο Καλβίνος ζητά από την ανθρώπινη ψυχή να παραμένει ενεργή, έχοντας
συνείδηση και όντας ικανή να αντιλαμβάνεται και να κατανοεί τη δικαίωση ή τον
κολασμό της, αναμένοντας την οριστική της Κρίση. Και όλο αυτό το διάστημα
προσμονής (-«Μέση κατάσταση των ψυχών» για τους Ορθόδοξους, «Καθαρτήριο/
«Purgatorium» για τους Καθολικούς»-) μοιάζει σαν μία “αγρυπνία”, ένα ολονύχτιο
συμπόσιο, περιμένοντας την ανάσταση των νεκρών σωμάτων. Η ψυχή, για τον Γάλλο
θεολόγο, παραμένει “ξάγρυπνη”, ξύπνια μέσα στη “νύχτα” του θανάτου, σε μία
πνευματική συνάθροιση που σκοπό έχει αυτήν την παραμονή στην ενσυνείδητη
κατάσταση. Η πολυσύνθετη, λοιπόν, ετυμολογία της λέξης από τα: «ψυχή + παν +
νυξ» (ψυχή + όλο-νυκτία), άρα και από τα: «ψυχή + παννυχίς» (ψυχή + αγρυπνία),
σημαίνει ακριβώς την ξαγρύπνια (παννυχίς), την ολονύκτια (παν + νυξ) παραμονή
εκτός ύπνου (θανάτου). Κοινώς, καθ’ όλη τη “νύχτα” του σωματικού θανάτου η ψυχή
διατηρεί την εγρήγορσή της, παραμένοντας άυπνη στην “παννυχία” της, δηλαδή στην
ολονύκτια προσμονή της ανάστασης.
Στον Καλβίνο χρειάστηκε αυτή ακριβώς η ελληνική λέξη, η “ψυχοπαννυχία”, για
να περιγράψει από τη μία με κάθε λεπτομέρεια την πεποίθησή του ότι οι ψυχές
παραμένουν ξάγρυπνες αναμένοντας την ανάσταση των σωμάτων τους, αλλά και για
να πολεμήσει από την άλλη τις θεωρίες περί θανάτου ή ύπνου της ψυχής κατά την
περίοδο ετούτης της προσμονής. Μία λέξη που μόνο μέσα από τη μαγεία των
ελληνικών νοημάτων μπορεί να περιγράψει αυτό το σύνθετο σημαινόμενο, και που
ως σημαίνον δύναται να σκιαγραφήσει άψογα τα νοήματα του σημαινομένου που
παραπέμπει. Μία μοναδική, ξεχωριστή ελληνική λέξη που μας επιτρέπει, επίσης, να
κατανοήσουμε ότι τα δογματικά προβλήματα που δημιουργήθηκαν ανά τους αιώνες
ανάμεσα στις χριστιανικές Εκκλησίες, ομολογίες και αιρέσεις της Ανατολής και της
Δύσης, πέρα από τα πολλά άλλα εμπόδια, είχαν πολλές φορές να αντιμετωπίσουν και
τις λεκτικές ασάφειες ή ασυνεννοησίες. Με αφορμή τη λέξη “ψυχοπαννυχία” αμέσως
κατανοούμε ότι οι λεπτές αποχρώσεις των ελληνικών φιλοσοφικών και θεολογικών
όρων δεν είναι εύκολο να αποδοθούν ως έχουν στα λατινικά ή σε όποια άλλη
γλώσσα. Δεν είναι της παρούσης να προβούμε σε παραδείγματα λεκτικών
παρερμηνειών (λ.χ. το “Filioque” 4 , η έννοια της “υπόστασης” θεωρημένη είτε ως “substantia”, είτε ως “persona” 5 κ.α.), από τη στιγμή που το μικρό ετούτο άρθρο
στέκεται απλώς στο μεγαλείο της ελληνικής γλώσσας, απομονώνοντας μία και μόνο
λέξη, την “ψυχοπαννυχία”. Είναι αλήθεια πως ο όρος μόνο μέσα από την ελληνική
γλώσσα μπορεί να προσεγγίσει επαρκώς και επακριβώς το ίδιο του το νόημα. Στα
λατινικά όπως και στα γαλλικά που συνήθιζε να γράφει τα κείμενά του ο Καλβίνος
δεν υπήρχε κάποια λέξη αντίστοιχη, για αυτό και το ομώνυμο έργο του τιτλοφορείται
στα ελληνικά. Όλο δε το γραπτό εξηγεί αυτή τούτη την “ψυχοπαννυχία” 6 , ενώ δεν
έλειψαν από νωρίς οι παρανοήσεις και οι παρερμηνείες της. Δίχως να έχουμε καμία
διάθεση να ασχοληθούμε με δογματικά ζητήματα, επιθυμούμε να τονίσουμε και να
υπογραμμίσουμε τον πλούτο και την εύπλαστη δομή των ελληνικών, αφού μία και
μόνο λέξη όπως αυτή δύναται να συμπτύξει μέσα της μία ολόκληρη θεολογική
κοσμοθεωρία. Να χωρέσει, αλλά και να προκαλέσει νέα προβλήματα, μια και οι
Διαμαρτυρόμενοι του 16 ου αιώνα που ακολουθούσαν τον Καλβίνο δεν γνώριζαν
ελληνικά και χρειάζονταν περιγραφικές εξηγήσεις 7 . Η “ψυχοπαννυχία”, ο τρισύνθετος
αυτός καλβινικός όρος/ δόγμα, μπορεί να ενεργοποιήσει την εννοιακή του αξία μόνο
σε έναν εγκέφαλο που σκέφτεται ελληνικά, και συνάμα να αποδείξει το πόσο πολύ η
ίδια η γλώσσα καταφέρνει να καταδειχτεί καταλυτικός παράγοντας συνεννόησης ή
διχόνοιας. Και κάπου εδώ, κλείνοντας, θα πρέπει να αναλογιστούμε τις πολύπλευρες
συνέπειες του γεγονότος ότι στην αγγλική γλώσσα ο τίτλος του βιβλίου
«Ψυχοπαννυχία» μεταφράστηκε ως… «Soul Sleep».

 

1 . Το βιβλίο του Ιωάννη Καλβίνου με τίτλο Psychopannychia κυκλοφόρησε στην Ορλεάνη το 1534,
στη λατινική γλώσσα. Το 1542 αναδημοσιεύτηκε στο Στρασβούργο και πάλι στα λατινικά, ενώ το
1545, το 1548, το 1558 και το 1581 κυκλοφόρησε στη Γενεύη μεταφρασμένο από τον ίδιο τον
Καλβίνο στα γαλλικά (σ. τ. σ.).
2 . «Thnetopsychism» στα αγγλικά. Όρος που αποδίδεται στον Ευσέβιο Καισαρείας (260- 339 μ. Χ.)
3 . «Hypnopsychism» στα αγγλικά. «Seelenschlaf» στα γερμανικά. Ο όρος χρησιμοποιείται από τον
Ευστράτιο Κωνσταντινουπόλεως (6 ος αιώνας μ. Χ. )

4 . Δόγμα του Δυτικού Χριστιανισμού που υποστηρίζει ακριβώς την «και εκ του Υιού εκπόρευση του
Αγίου Πνεύματος» (Filio- que). Για λεπτομέρειες βλ. Π. Παπαποστόλου, «Η έννοια του Filioque στον
Ιερό Αυγουστίνο», στο: Ενατενίσεις, τεύχος 17, Λευκωσία, Μάιος- Αύγουστος 2012, σελ. 120- 125.
Του ιδίου, «Η επίλυση του ζητήματος του Filioque από τον Πατριάρχη Γρηγόριο Β’ τον Κύπριο», στο:Ενατενίσεις, τεύχος 20, Λευκωσία, Μάιος- Αύγουστος 2013, σελ. 78- 81. Πρβλ. του ιδίου, «Ο (απόλυτος) προορισμός: Από τον Ιερό Αυγουστίνο στον Καλβίνο», στο: Ενατενίσεις, τεύχος 16, Λευκωσία, Ιανουάριος- Απρίλιος 2012, σελ. σελ. 90- 95.
5 . Φιλοσοφικοί όροι με πολύ λεπτές νοηματικές αποχρώσεις και με έντονο θεολογικό ενδιαφέρον που απασχόλησαν κυρίως τον Τερτυλλιανό και τον Ιερό Αυγουστίνο στη Δυτική Εκκλησία, αλλά και τους Καππαδόκες Πατέρες της Ανατολικής Εκκλησίας (σ. τ. σ.).
6 . Το ίδιο θέμα αναλύει ο Καλβίνος και στο κορυφαίο του έργο «Θεσμοί Χριστιανικής Θρησκείας («Institutio Christianae Religionis», 1536»), μτφρ. Α. Κουλούρη, Έκδοση της Γενικής Συνόδου της Ελληνικής Ευαγγελικής Εκκλησίας, τόμος Γ’, Αθήνα 1983, σελ. 632 κ. εξ.
7 . Η πρώτη λατινική έκδοση του βιβλίου έφερε τον υπότιτλο: Vivere apud Christum non dormine animas sanctas qui in fide Christi decebunt. Assertio (Eng.: That the holy souls of those who die in the faith of Christ live with Christ and do not sleep. An Assertion). Στη δεύτερη λατινική έκδοση διαβάζουμε στον τίτλο: Psychopannychia- qua repelitur quorundam imperitorum error qui animas post mortem usque ad ultitum iudicium dormine putant» (Eng.: «Psychopannychia- Or a refutation of the error entertained by some unskillful persons, who ignorantly imagine that in the interval between death
and the judgment the soul sleeps». Στην πρώτη γαλλική έκδοση του βιβλίου διαβάζουμε τον εκτενή υπότιτλο: «Psychopannychia- treitté par lequel est prouvé que les âmesveillent et vivent après qu’elles sont sorties des corps; contre l’erreur de quelques ignorans qui present qu’ellesdorment jusque au dernier jugement». Στη δεύτερη γαλλική έκδοση της «Ψυχοπαννυχίας» υπήρχε ο υπότιτλος: «La nuit ou le sommeil de l’âme» (Eng.: «The night or the sleep of the soul»).

Print Friendly, PDF & Email