Η χρήση της γνώσης

Η λέξη «αγωνία» περιγράφει το συναίσθημα όλων μας απέναντι στα έργα και τις ημέρες της ίδιας της ανθρωπότητας, του ίδιου μας του είδους. Δεν μπορούμε να πούμε ότι το ον Άνθρωπος στερείται γνώσεων, όχι. Είναι δεδομένη η ορθότητα του σωκρατικού «εν οίδα ότι ουδέν οίδα» – και όμως δεν δημιουργεί αντίφαση με την παραδοχή ότι έχουμε πολλές και εντυπωσιακές γνώσεις πια καταχωρημένες στο συλλογικό μας ενσυνείδητο.

Η αγωνία μας προκύπτει από την χρήση των γνώσεων. Και αν είμαστε ικανοί για τα μεγαλύτερα επιτεύγματα, για περιπάτους στο διάστημα και ανακαλύψεις πέρα από κάθε φαντασία και προσδοκία, κι αν έχουμε αποκωδικοποιήσει μέγα μέρος από το επτασφράγιστο DNA, κι αν οι επιταχυντές του CERN μας φέρνουν τα θαύματα της δημιουργίας μπροστά στα μάτια μας δεν μπορούμε να καυχηθούμε στην αυγή του 21ου αιώνα ότι είμαστε σε καλύτερη ιστορική μοίρα από τους σκοτεινούς χρόνους. Το μέτρο της γνώσης μας, η Λυδία Λίθος που μας πληροφορεί εάν κινούμεθα στο σωστό μονοπάτι ή αντίθετα έχουμε χάσει ολοσχερώς τον προορισμό μας είναι η πανανθρώπινη γαλήνη. Και αυτήν κάθε άλλο παρά την έχουμε επιτύχει. Άρα λοιπόν, οι σημαντικές αλλά δυστυχώς αποσπασματικές μας γνώσεις δεν φτάνουν για να νοηματοδοτήσουν την ύπαρξή μας. Και δεν μπορούμε να εθελοτυφλούμε, τα σπαρακτικά πρόσωπα των παιδιών της προσφυγιάς, της πείνας και του πολέμου επιμένουν να μας θυμίζουν ότι «Εάν ταις γλώσσαις των ανθρώπων λαλώ και των αγγέλων, αγάπην δε μη έχω, γέγονα χαλκός ηχών ή κύμβαλον αλαλάζον», όπως λέει ο Απόστολος Παύλος στην ειλικρινέστατη επιστολή του Προς Κορινθίους. Στέκομαι εδώ, μπροστά σε μια αληθή πνευματική ομήγυρη αρίστων και μοιράζομαι μαζί σας την ευθύνη και την βαθιά μου ανησυχία για το μέλλον όλων μας και κυρίως των επερχομένων γενεών. Ως εκ της θέσεώς μου ως καλλιτέχνης είχα την ευκαιρία να συνομιλήσω με πολλούς ανθρώπους που δεν παρακολουθούν την ιστορία αλλά την δημιουργούν. Γνώρισα ανθρώπους που οπωσδήποτε κρίνουν το μέλλον του πλανήτη. Ήμουν καλεσμένος από τον Πρόεδρο των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής Μπαράκ Ομπάμα στον Λευκό Οίκο. Αντάλλαξα απόψεις με τον Πρίγκιπα Αλβέρτο του Μονακό. Συνομίλησα δια μακρόν με τον Πρόεδρο της Ρωσίας Βλαντιμίρ Πούτιν. Πρόκειται για ηγέτες που ενδεχομένως να αντιπροσωπεύουν διαφορετικές κοσμοθεωρίες και αντιλήψεις. Αναφέρω την προσωπική μου γνωριμία μαζί τους για έναν ιδιαίτερο λόγο. Οι άνθρωποι που βλέπουν αυτούς τους ηγέτες να δρουν, μη γνωρίζοντάς τους προσωπικά, πιθανόν να έχουν μια γενικευμένη και απλουστευμένη αντίληψη για τον τρόπο που σκέπτονται προσωπικότητες αυτού του διαμετρήματος. Έχετε ακούσει οπωσδήποτε τους κοινούς τόπους ότι οι αποφάσεις για την ανθρωπότητα παίρνονται από λομπίστες ή ενεργούμενα συμφερόντων. Θέλω με κάθε τρόπο να υπογραμμίσω ότι είτε συνομιλούσα με τον Πρόεδρο Ομπάμα είτε με τον Πρόεδρο Πούτιν είχα απέναντί μου ολόθερμους ανθρώπους που με την σειρά τους είχαν την αγωνία που και εμείς εδώ σήμερα ψηλαφούμε: γιατί έχουμε τόσα πολλά κατακτημένα πεδία γνώσης αλλά δεν έχουμε καταφέρει να εγκαθιδρύσουμε την ειρήνη. Ένα μεγάλο «γιατί» πλανάται λοιπόν όχι μόνον στις κατεστραμμένες από τον πόλεμο γειτονιές της Συρίας αλλά και στους εμβληματικούς διαδρόμους προεδρικών κτηρίων και σε ιστορικά παλάτια. Κυρίως, είναι ένα «γιατί» που καταλαμβάνει τις καρδιές ανθρώπων σε ηγετικές θέσεις, σε θέσεις κλειδιά για την σύγχρονη ιστορία. Θέλω να καταθέσω από αυτό το βήμα ότι στις προσωπικές μου επαφές με τους ηγέτες του κόσμου μας διέκρινα στο βλέμμα τους την ανάγκη αλλαγών που θα μας επιτρέψουν να συντονιστούμε ως ανθρωπότητα με τον παγκόσμιο συμπαντικό ρυθμό, άρα και με την αποστολή μας. Και αυτό είναι ελπιδοφόρο. Το θέμα που καλούμεθα να ψαύσουμε είναι η χρήση της γνώσης λοιπόν και από αυτήν την αφετηρία μπορούμε να πάμε πολύ μακριά. Ο άνθρωπος κατά τον Αριστοτέλη «φύσει ορέγεται του ειδέναι» . Είμαστε πλάσματα φιλοπερίεργα, ερευνητικά, εφευρετικοί νόες που αγαπάμε να δημιουργούμε νεωτερισμούς και να κατακτάμε κορυφές. Ας μου επιτραπεί μία προσωπική αναφορά. Στο πεδίο της τέχνης μου, ως γλύπτης και εικαστικός, προέβην στην ανακάλυψη μιας μεθόδου χρήσεως ταπεινών υλικών, όπως είναι τα ανακυκλώσιμα μέταλλα και το γυαλί, η οποία έχει λάβει διακρίσεις ευρεσιτεχνίας σε παγκόσμιο επίπεδο. Αυτή η αναγνώριση με χαροποιεί όχι για εγωιστικούς λόγους, αλλά διότι σηματοδοτεί έναν κοινό βηματισμό – άνθρωποι κύρους αναγνώρισαν στην μέθοδο «προβιβασμού» του ανακυκλώσιμου υλικού σε πολύτιμη ψηφίδα φωτός ένα μήνυμα μεγαλύτερο της μεθόδου. Και το μήνυμα δεν είναι άλλο από το ότι έχουμε ευθύνη, από όποια θέση και αν βρισκόμαστε, για το μέλλον αυτού του πλανήτη. Η τρόπον τινά αλχημική μεταστοιχείωση του ευτελούς μετάλλου – που όμως είναι ταυτόχρονα πολύτιμο και οφείλουμε να μην χρησιμοποιούμε τους πόρους μας αφελώς, σαν να μην υπάρχει αύριο – είναι μια συμβολή στην συνολική πορεία του ανθρώπου, αλλά είναι και μια πρόταση για την αλλαγή οπτικής απέναντι στα διαθέσιμα υλικά. Θέλω να πω, ακόμα και ο καλλιτέχνης που έχει ως στόχο την έκφραση νοημάτων και συναισθημάτων, που δεν σχετίζεται άμεσα η εργασία του με την επιστήμη, μετέχει της συνολικής γνώσης, προωθεί την συλλογική νοόσφαιρα, εφευρίσκει και καινοτομεί. Μπορώ με συναδελφική αγάπη να αναλογιστώ την χαρά του γλύπτη που επινόησε πριν 4000 χρόνια τουλάχιστον την τεχνική του χαμένου κεριού, η οποία μας επιτρέπει να θαυμάζουμε απίστευτης τελειότητας ορειχάλκινα δημιουργήματα. Κάθε φορά που ατενίζουμε εκστατικοί το άγαλμα του Ποσειδώνα του Σουνίου, δεν βλέπουμε μόνον μια υπέρλαμπρη αισθητική σύνθεση αλλά και έναν επινοητικό νου που έβαλε την γνώση στην υπηρεσία του κάλλους. Από την προσωπική μου εμπειρία στην γλυπτική μπορώ να σας διαβεβαιώσω πως είναι πολύπλοκοι οι νοητικοί προβληματισμοί και σύνθετες οι ψυχικές διεργασίες ενός καλλιτέχνη. Δεν μας κινεί στην δημιουργία μόνον η ανάγκη έκφρασης, η ανάγκη για μια υπεραξία αρμονίας, υπάρχει σε κάθε έργο συσσωματωμένη η ανάγκη να νικηθεί η φθορά και η εντροπία, να νικηθεί ο ίδιος ο θάνατος. Το γεγονός ότι οι ψηφίδες των μεταλλικών κουτιών μετατρέπονται σε ζωντανά έργα τέχνης – απαστράπτοντα με μια αίγλη που δεν ανήκει στην φύση τους αλλά στην χρήση τους – είναι το προσωπικό μου μήνυμα για την ταπεινότητα που εμπεριέχει μεγαλείο. Είναι μια οικολογική αντίληψη; Ασφαλώς. Είναι ζήτημα οπτικής: διείδα σε ένα εν δυνάμει σκουπίδι – ένα μεταλλικό κουτί κατανάλωσης – την δυνατότητα να μετατραπεί σε διαχρονικό υλικό ωραιότητας και μνήμης. Η τέχνη είναι ένα προφητικό ας μου επιτραπεί να πω μέσο αναζήτησης. Αν η επιστήμη με τις κατακτήσεις της προωθεί το γνωστικό μας πεδίο φωτίζοντας τα σκοτάδια της άγνοιας η τέχνη είναι η μηχανή των ονείρων που ενδέχεται να πραγματοποιηθούν. Ταυτόχρονα η τέχνη είναι η κιβωτός της μνήμης της συλλογικής μας πορείας. Όσα γνωρίζουμε για την ανθρώπινη πορεία εμπεριέχονται μεν στις νοητικές αναζητήσεις ενός Ηράκλειτου αλλά είναι εύγλωττα παρόντα και στις συνταρακτικές αποτυπώσεις του προϊστορικού καλλιτέχνη του σπηλαίου της Λασκώ, του μινιμαλιστή γλύπτη του αιγιακού πολιτισμού, του ιάπωνα μικρογράφου του μεσαίωνα. Κατ’ αυτήν την έννοια η τέχνη είναι η λήκυθος της γνώσης. Και εν τινι μέτρω είναι αθώα από τις αμαρτίες που βαραίνουν την επιστήμη – αν και η στρατευμένη τέχνη κατά καιρούς έδωσε άλλοθι σε συγγνωστά ανθρώπινα λάθη, ωστόσο κατά κυριολεκτική έννοια δεν σκοτώνει, όπως μια πυρηνική βόμβα. Η προοπτική που αποκτούμε μέσω της τέχνης, η σύνδεση της ανθρώπινης αγωνίας με τον χώρο του ιερού η οποία επισυμβαίνει κάθε φορά που ένας ζωγράφος βυθίζει τον χρωστήρα του στην παλέτα του ή κάθε φορά που ένας χορευτής νικάει την βαρύτητα φτάνοντας το σώμα του στα απώτατα άκρα των δυνατοτήτων του, είναι προοπτική αγάπης και συνεύρεσης των ανθρώπων, ανάδειξης των ομοιοτήτων μας και απομείωσης των διαφορών μας. Η τέχνη λοιπόν, ίσως και να είναι το κλειδί για την χρήση της γνώσης. Ο καλλιτέχνης κρατά μια παιγνιώδη σχέση με την ζωή και τα μυστήριά της. Απαντά με περίσσεια ωραιότητας στην παγωμένη κατάφαση του θανάτου, εξαπολύει το βέλος της ύπαρξης βαθιά στον χρόνο, συνομιλώντας με τις επόμενες γενεές. Αυτή η αίσθηση ευθύνης απέναντι σε μελλοντικούς συνομιλητές του καλλιτέχνη, συνομιλητές που ενδεχομένως δεν έχουν γεννηθεί ακόμα, είναι η έκφανση της αθανασίας σε έναν κόσμο φθαρτότητας. Και κατά την ταπεινή μου γνώμη είναι και το κοινωνικό μήνυμα που πρέπει να εγκολπωθεί και στην επιστήμη. Ας σκεφτούμε σας παρακαλώ κάτι: ένας Ρούμπενς, ένας Βερμέερ, η αδελφότητα των Προραφαηλιτών – για να αναφέρω μόνον ελάχιστους εκπροσώπους της τέχνης – μπορούν σε μια υποθετική συνομιλία με τον σύγχρονο άνθρωπο να σταθούν με υπερηφάνεια δίπλα στο έργο τους και να μας αντικρίσουν κατάματα – το στίγμα τους σε αυτήν την γη είναι απολύτως θετικό. «Η κόρη των οφθαλμών μας είναι φωλεά της ωραιότητός τους», για να χρησιμοποιήσω την έκφραση που εκστόμισε ο Μωάμεθ ο Πορθητής, όταν αντιμετώπισε το μεγαλείο της Αγίας της του Θεού Σοφίας. Αν ακόμα κι ένας πολεμιστής γονατίζει ταπεινά όταν αντικρίζει τα έργα της τέχνης, καταλαβαίνουμε την δύναμή της. Και εδώ είναι το μυστικό της υπαρξιακής τραγικότητας: το ανθρώπινο ον ακόμα, χωρίς να έχει συναίσθηση του σκοπού του και της θειότητάς του, χρησιμοποιεί την γνώση για να αυξήσει την δύναμη. Ενώ εμείς, η εργατική κοινότητα των καλλιτεχνών, επιθυμούμε να χρησιμοποιήσουμε την δύναμη για να υπηρετήσουμε την ζωή. Αυτή είναι η συνεισφορά μας στην ανθρώπινη ιστορία και είμαστε πολύ υπεύθυνοι απέναντι σε αυτήν την αποστολή. Όπως προσφυώς έχει ειπωθεί, οι άνθρωποι έχουμε χάσει την σοφία κυνηγώντας την γνώση και την γνώση κυνηγώντας την πληροφορία. Πρέπει να θρηνούμε γι αυτό; Έχει απωλεσθεί ο παράδεισος αμετάκλητα; Όχι, αξιότιμες κυρίες, αξιότιμοι κύριοι. Όχι. Όλη η γνώση και όλη η σοφία εμπεριέχονται στην αγάπη, που μπορεί σε μια και μόνη στιγμή να αποκαταστήσει αιώνες δεινών. Απλά έχει έρθει η ώρα να το αποδεχτούμε, να εργαστούμε προς την κατεύθυνση της αγάπης και της συμφιλίωσης, όπως αποδεικνύει άλλωστε και η σημερινή συγκέντρωση. Καθεμιά και καθένας από εμάς μπορεί και πρέπει να θέσει τον εαυτό του υπόλογο στον ιστορικό του μέλλοντος. Τότε όλα απλοποιούνται. Τότε η χρήση της γνώσης δεν θα μπορεί να γίνει καταστρεπτική. Θα ήταν ευχής έργο αν μέσα στην εναλλαγή της φθοράς που σηματοδοτεί την ζωή μπορούσαμε να δρούμε ως οιονεί αθάνατοι, που θα λογοδοτούσαν για τις πράξεις τους. Τότε κανείς μας δεν θα τολμούσε να υπερβεί το μέτρο και να χρησιμοποιήσει αλαζονικά την γνώση. Ας αναλογιστούμε ότι το σύντομο του περάσματός μας από την γη δεν επιτρέπεται να αποτελεί δικαιολογία αποποίησης ευθυνών – οι συνέπειες των πράξεών μας υπερβαίνουν το όριο της προσωπικής μας ζωής. Είναι σημαντικό να το κατανοήσουμε αυτό, θα μας επιτρέψει να κατακτήσουμε μια ωριμότητα πέρα και από την ίδια την γνώση και την χρήση της.

Φωτογραφία: Ηλίας Διαμαντάκος

Print Friendly, PDF & Email