Η τέχνη της σκηνογραφίας στο ρεύμα του ιταλικού φουτουρισμού

H παρουσία της στη σύγχρονη ελληνική σκηνή

H παρουσία της στη σύγχρονη ελληνική σκηνή

Το πρώτο ρεύμα της πρωτοπορίας στην Ιταλία που εκδηλώνει επίσημα την “ανυποταξία” του, αλλά και που αφήνει τα σημάδια του με έντονα χρώματα στα κιτάπια της ιστορίας της σύγχρονης τέχνης, είναι εκείνο του φουτουρισμού. Ο φουτουρισμός, παρά το γεγονός ότι ανθίζει κατά τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα τόσο στον χώρο των εικαστικών και παραστατικών τεχνών, όσο και σε αυτόν της λογοτεχνίας, επηρεάζει και τις επερχόμενες γενεές καλλιτεχνών, συμπεριλαμβανομένων των Ελλήνων, φθάνοντας και μέχρι και τον αρχόμενο 21ο αιώνα.

Ο εμπνευστής και πρωτεργάτης του κινήματος, Filippo Tommaso Marinetti (1876-1944), αναταράσσει τα ύδατα της ευρωπαϊκής τέχνης το 1909, δημοσιεύοντας το γνωστό μανιφέστο του φουτουρισμού στην εφημερίδα Le Figaro. Έτσι κάνει για πρώτη φορά την είσοδό του στα γράμματα και τις τέχνες ο όρος φουτουρισμός. Η έννοια ενέχει κάθε τι πρωτοποριακό, βαθειά ανανεωτικό για όλες τις μορφές της τέχνης. Ακόμα υποδηλώνει έναν νέο τρόπο ζωής, συμπεριφοράς και ηθών στα πλαίσια του μοντερνισμού, του δυναμισμού των σύγχρονων μέσων έκφρασης και του φρενιτιώδους ρυθμού της κοινωνίας. Ο πόλεμος, η ταχύτητα, το άτομο, η πόλη και η βία ενάντια στην παθητικότητα είναι οι βασικές του θεματικές. Ο Marinetti διαπλατύνει τα όρια του εν λόγω ρεύματος σε όλους τους τομείς της τέχνης, αναγνωρίζοντας τη δύναμη της τεχνολογίας ως τη μόνη σωτηρία επιστέγαση του σύγχρονου ανθρώπου και διαγιγνώσκοντας πολύ νωρίς την ισχύ των μέσων μαζικής ενημέρωσης για τη χειραγώγηση της συνείδησης του λαού. Το θέατρο του φουτουρισμού θεμελιώνει την παρουσία του το 1913, όταν ο Filippo Tommaso Marinetti επιδιώκει να σκιαγραφήσει θεωρητικά τη νέα αυτή συμβολή στον χώρο της τέχνης. Το επιχείρημά του αυτό επιτυγχάνει με τη δημοσίευση τριών, βασικών, μανιφέστων: Teatro di varietà (1913), Teatro sintetico futurista (1915) και Teatro della sorpresa (1921). Τα συγκεκριμένα κείμενα κάνουν λόγο για ένα θέατρο απελευθερωμένο από τον νατουραλισμό, τον ψευδαισθητικό ή ψυχολογικό ρεαλισμό, ενώ υπογραμμίζουν την ανάγκη για την ελεύθερη έμπνευση και δημιουργία και, ως εκ τούτου, για την αποτίναξη από οποιονδήποτε ζυγό μπαίνει εμπόδιο στην ακραία έκφραση των καλλιτεχνών.

Το ίδιο πνεύμα κυριαρχεί και στον τομέα της σκηνογραφίας. Τα οπτικοακουστικά μέσα που χρησιμοποιούνται ξεκινούν από τις απλές εικαστικές δημιουργίες και φθάνουν μέχρι στην αναπαράσταση, μέσω της τεχνολογίας, των φωτισμών, του ήχου και των χρωμάτων, της εικονικής κατασκευής υπερφυσικών φιγούρων, οπτασιών, πινάκων. Οι μαριονέτες και οι μηχανές παίρνουν τον ρόλο των πρωταγωνιστών, ενώ οι φωνές τους προσαρμόζονται στις περιστάσεις αλλάζοντας χρώμα, φύλο και ένταση.

Ο ζωγράφος και γλύπτης Enrico Prampolini συντάσσει και δημοσιεύει το 1915 το πρώτο φουτουριστικό μανιφέστο για την τέχνη της σκηνογραφίας, που έχει τον τίτλο: Scenografia e coreografia futurista (Φουτουριστική σκηνογραφία και χορογραφία). Σύμφωνα με τον Prampolini, οι λόγοι για τους οποίους οι ζωγράφοι καταπιάνονται και με τη θεατρική σκηνογραφία, είναι τα χρώματα, το φως και η κίνηση. Αναφέρει χαρακτηριστικά:

«… da un’esigenza ludica o spettacolare, … quanto dall’esigenza di natura euristica di cogliere nei modi più diretti possibili il dinamismo segreto della realtà…». «… από μια φιλοπαίγμονα ανάγκη και αγάπη για το θέαμα… και από την ανάγκη μιας ερευνητική φύσης να συλλέξει με τον πιο άμεσο και δυνατό τρόπο τον μυστικό δυναμισμό της πραγματικότητας…».

Ο σκηνικός χώρος για τον Prampolini έχεις αισθήσεις και συναισθήσεις. Προβάλει στους θεατές τα συναισθήματα των ηθοποιών και του έργου, ενώ ταυτόχρονα συναισθάνεται την ψυχολογική κατάσταση του κοινού. Γίνεται αντιληπτό οι εκπεφρασμένες λέξεις από τους ηθοποιούς έχουν ελάχιστη σημασία για τη διαμόρφωση μιας θεατρικής παράστασης, έτσι όπως την οραματίζεται ο ίδιος. Τα αφηρημένα χρώματα και το άπειρο των συμβολισμών και των συναισθημάτων που διεγείρουν στο πνεύμα των θεατών, με την αρωγή των ήχων, καλύπτουν με μεγάλη επάρκεια της ανάγκες ενός άρτιου θεατρικού δρωμένου. Οι σκηνικές συνθέσεις του είναι, όπως λέει ο ίδιος, μια ηλετρομηχανική, έγχρωμη αρχιτεκτονική. Πράγματι, αυτό που κυριαρχεί στις κατασκευές του στο θέατρο είναι ο μεγάλος αριθμός φώτων και χρωματισμών, καθώς επίσης πολύχρωμων γυαλιών και καθρεφτών που πλάθουν οπτικά νέες, πολυεπίπεδες επιφάνειες απορροφώντας τη συνολική χωρική ενέργεια και αντανακλώντας την σε δεκαπλάσια ισχύ στη σκηνή.

Μεταβαίνοντας στον χώρο της ελληνικής σκηνής των ημερών μας, παρατηρούμε ότι συχνά τόσο οι σκηνοθετικές όσο και οι σκηνογραφικές γραμμές εγκολπώνονται τις αρχές του φουτουριστικού ρεύματος. Πιο συγκεκριμένα, στο έργο Lebensraum του Θανάση Τριαρίδη, που σκηνοθετεί η Πηγή Δημητρακοπούλου, αφετέρου καταρρίπτονται τα όρια της σχέσης μεταξύ ηθοποιών-θεατών, μια συνήθης πρακτική του φουτουριστικού θεάτρου, αφετέρου ο χώρος δράσης είναι αυστηρά γεωμετρικός με πινελιές μελλοντισμού, καθώς κάποια από τα κύρια σκηνικά αντικείμενα είναι μια οθόνη και ένα κινητό τηλέφωνο, περικλεισμένα από αντανακλάσεις φωτός και σκιάσεις δημιουργημένες από τα σώματα των ηθοποιών. Επίσης, στην παράσταση Επέστρεφα της Φρίντας Μιράμπιντα, σε σκηνοθεσία Κατερίνας Πολυχρονοπούλου, απουσιάζουν παντελώς τα σκηνικά αντικείμενα, καθώς το όλο δομείται στην video art και τη συνακόλουθη χρήση των μέσων της νέας τεχνολογίας που έχει τον πρωταγωνιστικό ρόλο στο έργο. Τέλος, στην παράσταση Greek freak /all star game της ομάδας Χώρος του Σίμου Κακάλα, το εξέχον σκηνικό αντικείμενο είναι οι περίτεχνες μάσκες που φορούν οι ηθοποιοί, η οποίοι κάνουν αυτοματοποιημένες κινήσεις, μιμούμενοι άλλοτε το ύφος της μαριονέττας και άλλοτε τους ρυθμούς ενός καλά κουρδισμένου μηχανήματος.

 

Print Friendly, PDF & Email