Επιστήμη και Θεολογία: Συμβίωση ή Σύγκρουση

του Αργύρη Νικολαΐδη

Μπορούμε να αναλογιστούμε την δυσκολία του εγχειρήματος, ενός διαλόγου ανάμεσα στην Επιστήμη και την Θεολογία, αν σκεφθούμε  την απόσταση που χωρίζει την Επιστήμη από την Θεολογία, την διαφορετική λειτουργία του καθενός κλάδου γνώσης η εμπειρίας.

Από την μία πλευρά η Επιστήμη χρησιμοποιεί μία αναλυτική γλώσσα και η οιαδήποτε θεωρία πρέπει να επαληθευθεί από το πείραμα. Η επιστημονική γνώση είναι μία “αντικειμενική” γνώση, εννοώντας ότι μία επιστημονική θεωρία, πχ η θεωρία της βαρύτητας του Einstein, είναι αποδεκτή απ’ όλους τους φυσικούς, σ’ όλα τα πλάτη της γης.

Από την άλλη πλευρά, η Θρησκεία και η Θεολογία είναι βαθύτατα προσωπικές θεωρήσεις. Ακόμα και αν συμφωνήσουμε όλοι στην ύπαρξη του Θεού, είναι βέβαιο ότι υπάρχει μία πληθώρα διαφορετικών προσεγγίσεων του θείου. Η θεολογική γλώσσα είναι μία γλώσσα ποιητική, μεταφορική, και χρησιμοποιεί σημεία η σύμβολα που επιδέχονται πολλαπλές ερμηνείες. Η θρησκευτική εμπειρία, είναι μία εμπειρία που δεν ποσοτικοποείται, δεν υπόκειται στην ανάλυση. Η Θεολογία ακόμη θέτει θέματα όπως η ηθική, ο σκοπός – τέλος, η ελεύθερη βούληση του ανθρώπου, θέματα που η επιστήμη δεν μπορεί να τα προσεγγίσει.

Η αλληλεπίδραση, η ο διάλογος ανάμεσα στην Επιστήμη και την Θεολογία δυσχεραίνεται ακόμη περισσότερο από το ιστορικό προηγούμενο: την σύγκρουση ανάμεσα στην Εκκλησία και τον γενάρχη της Επιστήμης, τον Γαλιλαίο.

Η πρώτη σκέψη, μπροστά στη δυσκολία του εγχειρήματος, είναι να τα παρατήσουμε, να κρατήσουμε σε απόσταση  την επιστήμη από την θεολογία. Και αυτό συμβαίνει συνήθως στη πράξη.

Το πρόβλημα όμως υπάρχει και ανακύπτει σ’ όλη την ένταση του και την εμβέλεια του, αν αποφασίσουμε να αντιμετωπίσουμε μερικά σημαντικά ερωτήματα. Όπως:

  • Αν θεωρήσουμε την επιστήμη ως σημείο, ποια είναι η ερμηνεία του σημείου, ποια είναι η εικόνα του κόσμου που αναδύεται μέσα από την γνώση της επιστήμης;
  • Ποιο είναι το θεμέλιο της επιστήμης; Που στηρίζεται η εμπιστοσύνη μας, θα έλεγα η πίστη μας, στην αναλυτική γλώσσα;
  • Ποια είναι η σχέση μας με την φύση;
  • Ποια είναι η επίδραση της τεχνικής-τεχνολογίας;

 

Είναι ερωτήματα που προέρχονται από την επιστήμη, αλλά μας οδηγούν πέρα από τα όρια της επιστήμης, μας οδηγούν σ’ ένα ευρύτερο πλαίσιο όπου συναντάμε την επιστήμη, την φιλοσοφία, την θεολογία.

Θα πρέπει να θυμηθούμε την γνωστή φράση του Wittgenstein “Το νόημα του κόσμου δεν υπάρχει μέσα στον κόσμο, αλλά έξω απ’ αυτόν, έξω από τον κόσμο”, και συνεχίζει ο Wittgenstein “Το νόημα του κόσμου μπορούμε να το λέμε Θεό

Η σχέση φύσης-ανθρώπου, στα πλαίσια της δυτικής σκέψης και της δυτικής πρακτικής, πήρε μία άλλη διάσταση τους δύο τελευταίους αιώνες, μέσα από την ανάπτυξη της τεχνικής και της τεχνολογίας.

Ο Heidegger, σαν ένα παράδειγμα του πως η τεχνολογία αλλάζει την σχέση μας με τη φύση και με το Είναι, ανέφερε την κατασκευή ενός υδροηλεκτρικού φράγματος στον Ρήνο. Θεωρεί λοιπόν ότι η υδάτινη πίεση του Ρήνου, θα θέσει σε κίνηση τις τουρμπίνες, που με τη σειρά τους θα δημιουργήσουν ηλεκτρικό ρεύμα, και ένα δίκτυο από καλώδια θα διανείμει το ρεύμα. Ο Heidegger επισημαίνει τον κίνδυνο μίας διάθεσης να ελέγξουμε και να καθυποτάξουμε τον Ρήνο. Να εστιάσουμε την προσοχή μας στην αποτελεσματικότητα μίας προσπάθειας  να μετατρέψουμε την ροή των 2000 μ3 νερού το δευτερόλεπτο σε ηλεκτρική ενέργεια, με την καλύτερη δυνατή απόδοση. Η ανάδειξη αυτής της προσέγγισης ως κυρίαρχης, θα απέκλειε άλλες προσεγγίσεις τι σημαίνει ο Ρήνος

___ Κάποιον θα τον ενδιέφερε η ιστορία του Ρήνου, σαν πεδίο σύγκρουσης ανάμεσα σε διαφορετικούς λαούς και έθνη (από τους Ρωμαίους και τους Βανδάλους, στις γαλλογερμανικές συγκρούσεις, και το πέρασμα του Ρήνου από τις συμμαχικές δυνάμεις στον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο).

___ Ένας άλλος, η μία άλλη, θα την ενδιέφερε ο ρομαντικός Ρήνος, με τους ιστορικούς πύργους

___Ενα  τρίτο θα τον συγκινούσε το πάντρεμα του Ρήνου με το αμπέλι, η αγάπη του Ρήνου προς την ποικιλία του Riesling, η ζωντάνια, το κρυστάλλινο χρώμα, η λεπτότητα και ο χαρακτήρας ενός κρασιού, που αναδεικνύει το έδαφος και το μικροκλίμα της περιοχής του Ρήνου.

Το να διασωθεί η πολυσημία του Ρήνου, σημαίνει ότι δεν πρέπει να υποβάλλουμε τον Ρήνο σε μία διαδικασία που θα καθορίζεται από τις ανάγκες της τεχνικής. Να ακούσουμε την λογική της τεχνικής, αλλά να μην υπακούσουμε στη λογική της τεχνικής. Ειδάλλως  θα αντιμετωπίζονται όλα ως “διαθέσιμα αποθέματα”  (standing reserves). Οι υδάτινοι πόροι ως αποθέματα. Η Γή και τα αποθέματα της σε πετρέλαιο. Ακόμα και οι άνθρωποι μετατρέπονται σε αποθέματα.

Θα ήθελα να σταθώ στην Επιστήμη του 20ου αιώνα και να διατυπώσω την σκέψη ότι  Υπάρχει μία συνάφεια, μία συνέργεια, ανάμεσα στην επιστήμη του 20ου αιώνα και την Ορθόδοξη Ανατολική Παράδοση

Στην Ειδική Θεωρία Σχετικότητας ο Einstein τόνισε ότι η ταχύτητα του φωτός

έχει την ίδια τιμή για όλους τους παρατηρητές. Το απόλυτο δεν είναι ο χώρος, η ο

χρόνος, όπως στην Κλασσική Μηχανική του Νεύτωνα, αλλά μία ταχύτητα, που είναι

ο λόγος της θέσης προς τον χρόνο. Συνεπώς αν αλλάξει η χωρική περιγραφή, πρέπει

να αλλάξει και η χρονική, ώστε ο λόγος χώρος/χρόνος να παραμείνει ο ίδιος. Οι

παράλληλες αλλαγές του χώρου και του χρόνου μας οδηγούν στην έννοια του

χωροχρόνου.

Στην Γενική Θεωρία Σχετικότητας ο Einstein έδειξε ότι σαν αποτέλεσμα της βαρύτητας έχουμε την καμπύλωση του χωροχρόνου. Μπορούμε να υπολογίσουμε την καμπύλωση μέσα από τις εξισώσεις της ΓΘΣ και ανακαλύπτουμε ότι ένα σύμπαν η διαστέλλεται η συστέλλεται (στατικό σύμπαν δεν υπάρχει). Στη δική μας περίπτωση το σύμπαν διαστέλλεται, που σημαίνει ότι ξεκινήσαμε από ένα μικρό, θερμό σύμπαν, πριν από 13,7 δισεκατομμύρια χρόνια, και πορευόμαστε σ’ ένα σύμπαν συνεχώς πιο μεγάλο και πιο ψυχρό. Στα πλαίσια αυτής της κοσμολογικής εξέλιξης φτιάχνονται γαλαξίες, αστέρια, πλανήτες. Σ’ ένα δεύτερο στάδιο, σ’ ένα φιλικό πλανήτη, τη γη μας, εμφανίζονται τα έμβια όντα, περίπου πριν από 4 δισεκατομμύρια χρόνια. Στο τρίτο στάδιο, ένα από τα έμβια όντα, ο άνθρωπος, αναπτύσσει την γλώσσα, σαν μέσο επικοινωνίας, έκφρασης και κυριαρχίας. Απ’ φαίνεται βιώνουμε το τέταρτο στάδιο της εξέλιξης, το μετα-ανθρώπινο στάδιο (με την κυριαρχία της βιοπληροφορικής και της ρομποτικής). Συνεπώς η έννοια της εξέλιξης, της εξέλιξης με τα πολλαπλά στάδια, είναι μία έννοια κλειδί.

Η πλήρης ρήξη έρχεται με την Κβαντική Μηχανική. Η Κβαντική Μηχανική απορρίπτει την κλασσική λογική του Αριστοτέλη, την διάζευξη, κάτι θα είναι η Α, η η άρνηση του Α,  το μη Α (¬A). Στην Κβαντική Μηχανική όμως έχουμε την επαλληλία, την  συνύπαρξη των αντιθέτων (και το Α και το μη Α, ¬ Α). Ακόμη, ο παρατηρητής επηρεάζει το παρατηρούμενο (Heisenberg), το υποκείμενο έρχεται ποιο κοντά  στο αντικείμενο.

Αν θελήσουμε τώρα να ενώσουμε τα νήματα, θα πρέπει να εστιάσουμε την προσοχή μας σε μερικές έννοιες – λέξεις κλειδιά

Εξέλιξη Τα πάντα εξελίσσονται. Συναντούμε την κυριαρχία του Χρόνου, του χρόνου σαν γεννήτορα των πάντων, του χρόνου σαν την απαραίτητη συνθήκη για την πληρότητα της ύπαρξης. Οι έννοιες αυτές της υπεροχής της χρονικότητας και του γίγνεσθαι μπορούν να ανιχνευθούν ως προερχόμενες από την βιβλική παράδοση. Είναι στα πλαίσια  της βιβλικής παράδοσης που η αλήθεια πραγματώνεται μέσα στον χρόνο, ως η συνεχής και  αδιάλειπτη παρουσία του Θεού στην ιστορία του κόσμου.

Σημείωση Στη Γένεση συναντάμε την πρω-ταρ-χική ση-μεί-ωση. Στη Γένεση συναντάμε τις φράσεις  “Και είπεν ο Θεός”, “Και εκάλεσεν ο Θεός”. Ο Θεός λοιπόν δεν έχει “φτιάξει” τον κόσμο. Σύμφωνα με τον Charles Baudelaire, αυτή η αναφορά της Γένεσης δείχνει ότι ο κόσμος δεν είναι ένα σύνολο πραγμάτων,  αλλά ένα σύνολο σημείων. Ο κόσμος είναι ένα ποίημα, ένα κείμενο, ένα βιβλίο, που μπορούμε και πρέπει να διαβάσουμε. Και βέβαια η ερμηνεία του σύμπαντος ως κειμένου, δεν είναι μονοσήμαντη, μας επιτρέπει πολλαπλές αναγνώσεις και συνιστά την ελευθερία μας. Θα πρέπει ακόμη να θυμηθούμε την ρήση του Άγιου Εφραίμ του Σύρου,  “Ο Κόσμος είναι ένας Ωκεανός Σημείων”, και να μάθουμε να πλοηγούμε στον ωκεανό αυτό.

Όλοι οι δυϊσμοί καταρρέουν:

  • Χώρος – Χρόνος. Μιλάμε πλέον για τον χωρόχρονο
  • Ενέργεια – Μάζα. Παρατηρούμε την μετατροπή της μίας οντότητας στην άλλη
  • Σωματίδιο – Κύμα. Περιγράφονται και τα δύο από την ίδια κυματοσυνάρτηση
  • Είναι – Γίγνεσθαι. Ψάχνοντας για το σταθερό και αναλλοίωτο, παρατηρούμε συνεχώς τις αλλαγές.

Αναμφίβολα είναι στα πλαίσια της Πατερικής Παράδοσης που αρθρώνεται ένας λόγος που ξεπερνά τις διαιρέσεις της τυπικής λογικής. Η Ορθόδοξη Παράδοση αναζητά και επιδιώκει την αντινομία, στηρίζεται στην αντινομία, γιατί η Αλήθεια έχει αντινομιακή δομή. Ξεπερνάμε την αντίφαση, χωρίς να λαμβάνουμε οιοδήποτε από τους δύο όρους της αντίφασης.

Έχουμε συνηθίσει σε μία σκέψη, όπου η θεμελιώδης, βασική έννοια είναι η ουσία και τα πάντα προέρχονται από την ουσία. Η Ορθόδοξη Παράδοση και ο ιδιαίτερα ο  Άγιος Γρηγόριος Παλαμάς, μας προσφέρει μία άλλη προσέγγιση. Είναι η ενέργεια η πρωταρχική έννοια και είναι η ενέργεια και οι ενέργειες που προσδιορίζουν την ουσία. “Φύσις μη έχουσα ενέργειαν είναι μη όν” τονίζει ο Παλαμάς. Η ενέργεια συνιστά μία δράση, μία σχέση  και ο κόσμος εμφανίζεται πλέον ως ένα πυκνό δίκτυο σχέσεων. Το έργο του μας εισάγει και μας βυθίζει σ’ ένα κόσμο που ζει και εκφράζεται μέσα από την ενέργεια.

Ενέργεια – Ενεργητικόν – Ενεργών – Ενέργημα – Ενεργούμενον

Άραγε πως μετα-φράζονται η μετα-φέρονται  οι όροι αυτοί σε μία άλλη γλώσσα;

Και η Παλαμική θεολογία και η κβαντική θεωρία  τονίζουν ότι αντικείμενο της αναζήτησης δεν πρέπει να είναι η ουσία της ύλης αλλά η τροπικότητα της ύλης, οι τρόποι ύπαρξης και αλληλοσυσχέτισης της ύλης. Το γεγονός μάλιστα ότι η εξαγωγή συμπερασμάτων για την φύση εξαρτάται από τον τρόπο μελέτης της φύσης, υποδεικνύει ότι η διάκριση ανάμεσα στην οντολογία και την επιστημολογία είναι έωλη. Μια καινούργια επιστημολογία αναδύεται που στηρίζεται στην ενέργεια, την ενέργεια ως το πρωταρχικό οντολογικό κατηγόρημα.

Για τον Παλαμά ακόμα, πέρα από τα Αριστοτελικά είδη και γένη, υπάρχουν λόγοι και ενέργειες που είναι “ανείδεοι” και  “ασχημάτιστοι”, που υπάρχουν πέραν πάσης λογικής κατάταξης.

Είναι σημαντικό ακόμη ότι ο Γρηγόριος Παλαμάς αναγνωρίζει τις διαφορετικές αρχές και τις διαφορετικές λογικές που συναντάμε στους διαφορετικούς κλάδους του επιστητού: “Ο θεολογικός συλλογισμός εξάγεται  από θεολογικές αρχές, όπως ο γεωμετρικός συλλογισμός από γεωμετρικές αρχές”. Μπορούμε να αναλογιστούμε την διαφορετική ίσως έκβαση στην αντιπαράθεση του Γαλιλαίου με την Καθολική Εκκλησία αν με περίσκεψη σταθμιζόταν η Παλαμική πρόταση.

Κατά ένα υπόρρητο τρόπο, η Παλαμική σκέψη του 14ου αιώνα, συνδιαλέγεται με τους προβληματισμούς του 20ου και του 21ου αιώνα.

Print Friendly, PDF & Email